Κωνσταντίνος Καβάφης ποιητής (1863-1933)

 

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης ανήκει στους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές του 19ου αιώνα και έχει χαρακτηριστεί ως ένας από τους πιο σημαντικούς ποιητές με παγκόσμια αναγνώριση. Οι σύγχρονοι του δύσκολα τον αποδέχτηκαν ίσως λόγω της σεξουαλικής του ταυτότητας. Σήμερα πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι ο Καβάφης είναι ο σημαντικότερος ποιητής που γέννησε η νεότερη Ελλάδα, και, συγχρόνως, ο σημαντικότερος πρέσβης του νέου ελληνικού πολιτισμού. Το έργο του στο πέρασμα του χρόνου συζητήθηκε περισσότερο ίσως από οποιουδήποτε άλλου ποιητή.

Ο πατέρας του ήταν ο Πέτρος Καβάφης και όταν η οικογένεια του εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1855 ίδρυσε την εταιρεία «Καβάφης & ΣΙΑ» με αντικείμενο την εμπορία βαμβακιού και σιταριού. Έγινε ένας από τους μεγαλύτερους εμπόρους της πόλης με υποκαταστήματα στο Κάιρο, στο Λονδίνο και το Λίβερπουλ. Η μητέρα του Χαρίκλεια Φωτιάδη, γόνος Φαναριώτικης οικογένειας, ήταν δεν ήταν 15 χρόνων όταν παντρεύτηκε τον Πέτρο Καβάφη. Έκανε 9 παιδιά, ο Κωνσταντίνος ήταν ο μικρότερος γεννήθηκε το 1863. Ήταν μόλις επτά χρόνων όταν πέθανε ο πατέρας του και ο θάνατος του έφερε την οικονομική καταστροφή της οικογένειας. Ο Κωνσταντίνος ήταν εννέα ετών όταν στάλθηκε στην Αγγλία για να επιστρέψει στα 16 του χρόνια πίσω στην Αλεξάνδρεια. Αξιοσημείωτο είναι ότι την εποχή που η οικογένεια του Καβάφη εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια η ελληνική παροικία ήταν ακόμη μικρή, τα ελληνικά όμως, ήταν ευρέως διαδεδομένα αφού πολλοί Άγγλοι και Ιταλοί είχαν έρθει στην Αλεξάνδρεια από την Σμύρνη ή την Κωνσταντινούπολη. Η Αλεξάνδρεια των εφηβικών χρόνων του Καβάφη ήταν μία πανσπερμία φυλών, ένα μωσαϊκό εθνοτήτων, όπως ακριβώς και στα πρώτα χριστιανικά χρόνια όπου Έλληνες, Ρωμαίοι, Αιγύπτιοι συγχρωτίζονταν στους δρόμους, στα σοκάκια της πόλης και της αγοράς.

Για τις σπουδές του Καβάφη δεν γνωρίζουμε πολλά. Για ένα διάστημα φοίτησε στο λύκειο «Ερμής» στο εμπορικό εκπαιδευτικό ίδρυμα της Αλεξάνδρειας, αλλά τον ενδιέφερε περισσότερο η αρχαία ελληνιστική ιστορία παρά η τέχνη του εμπορίου.

Τα περισσότερα ποιήματα του Καβάφη που ανήκουν στον κύκλο των ιστορικών του ποιημάτων ήταν πάνω στο παρελθόν της Αλεξάνδρειας. Η χρυσή εποχή της Αλεξάνδρειας ήταν των Πτολεμαίων, γι’ αυτό μιλούσε συνέχεια για τους Πτολεμαίους, για την βιβλιοθήκη, για το Μουσείο, για τον Καλλίμαχο και ζούσε μάλλον στο παρελθόν της Αλεξάνδρειας παρά στην παρούσα στιγμή. Έμαθε τα πάντα για την εποχή που τόσο πολύ τον γοήτευε. Ο Καβάφης αγαπούσε κυρίως τον Πλούταρχο τον είχε μάθει σχεδόν όλο απ’ έξω. Πρότυπο του δεν ήταν ο Μ. Αλέξανδρος που ίδρυσε την Αλεξάνδρεια αλλά, ο Αντώνιος που την αποχαιρέτησε. Μέσα από την υποταγή της Αλεξάνδρειας στους Ρωμαίου ο ποιητής είδε την απώλεια και την αποτυχία σαν την κεντρική αλεξανδρινή εμπειρία. «Εγώ είχα δύο ιδιότητες στην ζωή μου» έλεγε «να κάνω ποιήματα και να γράψω ιστορία» « τώρα θα μου πείτε πως το ήξερα ότι μπορούσα να γράψω ιστορία, το καταλαβαίνω. Κάνω το πείραμα και ρωτάω τον εαυτό μου “ Καβάφη μπορείς να γράψεις μυθιστόρημα, δέκα φωνές μ’ απαντούνε όχι. Ξανακάνω το πείραμα και ρωτάω τον εαυτό μου “ Καβάφη μπορείς να γράψεις θέατρο;” ακούω είκοσι πέντε φορές που φωνάζουν όχι. Ξαναρωτάω τον εαυτό μου Καβάφη μπορείς να γράψεις ιστορία; Εκατόν είκοσι πέντε φωνές μου φωνάζουν ναι.»

Το 1882, όταν ο Καβάφης ήταν 16 χρονών, στην Αλεξάνδρεια ξέσπασαν αντιευρωπαϊκές κινήσεις. Οι Άγγλοι αντέδρασαν με βομβαρδισμό της πόλης από την θάλασσα. Λίγο πριν αρχίσουν τα επεισόδια ο Καβάφης μαζί με την μητέρα του και τα αδέλφια του έφυγαν για την Κωνσταντινούπολη. Στην πόλη φιλοξενήθηκαν στο σπίτι του παππού του Γιώργου Φωτιάδη. Κοντά του προσπάθησε να συνθέσει το γενεαλογικό δένδρο της οικογένειας του. Συνάντησε διάφορους συγγενείς και συγκέντρωσε πληροφορίες. Η ζωή των προγόνων του ήταν επίσης μέρος μιας ευρύτερης ιστορίας εκείνης της ελληνικής διασποράς για τον πολιτισμό της οποίας ήταν υπερήφανος. Ισχυριζόταν πως δεν είναι Έλληνας αλλά ελληνικός, πολίτης ενός κόσμου όπου οι κάτοικοι του είναι Έλληνες στην σκέψη και στους τρόπους, ένας κόσμος όχι των εθνών, αλλά διεθνής και κοσμοπολίτικος. Τα τρία χρόνια που παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη υπήρξαν καθοριστικά για την διαμόρφωση του. Τότε γράφει τα πρώτα του ποιήματα. Εκεί σύμφωνα με κάποια μαρτυρία είχε την πρώτη του ερωτική επαφή με άτομο του ίδιου φύλου. Το Οκτώβριο του 1885 επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια μαζί με την μητέρα του και τους αδελφούς του Αλέξανδρο και Παύλο. Παρότι τα οικονομικά της οικογένειας ήταν περιορισμένα η κοινωνική της υπόληψη παρέμενε σε ανώτερα επίπεδα και έτσι ξαναμπήκαν στους κόλπους της καλής κοινωνίας. Στην αρχή υποαπασχολείται ως δημοσιογράφος και στην συνέχεια ως μεσίτης στο Χρηματιστήριο Βάμβακος. Ο Μπενάκης είχε προσφέρει δουλειά στον Καβάφη, αλλά εκείνος αρνήθηκε μπορούσε να κρατάει καλύτερα την ανεξαρτησία και την ανωνυμία του δουλεύοντας ως δημόσιος υπάλληλος στην υπηρεσία αρδεύσεων όπου επέβλεπε την αγγλόφωνη αλληλογραφία. Η ζωή του Καβάφη ήταν εντελώς ξεχωριστή, επέλεξε την ρουτίνα ενός κατώτερου δημοσίου υπαλλήλου, συναναστρέφονταν με τους ξένους και ντόπιους λογοτέχνες που επισκέπτονταν την Αλεξάνδρεια, έπαιζε χαρτιά, σύχναζε στον ιππόδρομο, σύχναζε σε ομοφυλοφιλικούς οίκους ανοχής και αραιά και που πήγαινε στην εκκλησία. Βεβαίως, ποτέ δεν ξέχασε ότι ήταν γόνος αριστοκρατών.

Το 1901 ο Καβάφης και ο αδελφός του Αλέξανδρος φτάνουν στην Αθήνα. Είναι ακόμη άγνωστος στο αθηναϊκό κοινό. Ο Ξενόπουλος δύο χρόνια αργότερα θα τον παρουσιάσει με το άρθρο του στα «Παναθήναια» με τον τίτλο «Ένας νέος ποιητής».

Όσο ζούσε δεν εξέδωσε ποτέ ολόκληρο το ποιητικό του έργο μιας που το συμπλήρωνε συνεχώς μέχρι το τέλος της ζωής του. Δεν τύπωσε ποτέ τα ποιήματα του σε βιβλίο προτιμούσε να δημοσιεύει τα έργα του σε εφημερίδες, περιοδικά και ημερολόγια και να τα τυπώνει ιδιωτικά σε μονόφυλλα κάνοντας στην συνέχεια αυτοσχέδιες συλλογές που μοίραζε στους ενδιαφερόμενους.

Ανάμεσα στα όσα πολλά άφησε στην ελληνική γραμματεία ο Καβάφης εκτός από τα ποιήματα του που τα ξέρουν όλοι όσοι ασχολούνται με τα γράμματα περιλαμβάνονται  ακόμα και φράσεις του οι οποίες λειτούργησαν ως αποφεύγματα και βρέθηκαν ξαφνικά στα χείλη ανθρώπων που ποτέ τους δεν ασχολήθηκαν με την ποίηση. Είναι ενδεικτικό ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ως αποφεύγματα χωρίς ίσως να ξέρουν ότι πρόκειται για τον Καβάφη τις φράσεις του και έτσι ο Καβάφης μπήκε στην καθημερινή ομιλία μας..

Όταν ο Μπενάκης του πρότεινε να τον πάρει μαζί του στην Αθήνα, ο Καβάφης απάντησε «Η πλατεία Μεχμέτ Αλή είναι θεία μου, η οδός Σερίφ Πασά πρώτη ξαδέλφη μου και η πλατεία Ράμλη δεύτερη πως μπορώ να τις αφήσω;»

Στις αρχές του Α παγκοσμίου πολέμου ο Καβάφης αρχίζει να συνάπτει φιλίες με Άγγλους και Γάλλους. Μία πολύ σημαντική φιλία ήταν με τον Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ, ο οποίος έμελε να κάνει τα πιο πολλά για την εδραίωση της φήμης του ποιητή σε ολόκληρη την Δύση. Ο Φόρστερ αφιερώνει το βιβλίο του στον κύριο με το ψαθάκι που κοιτούσε λοξά το σύμπαν γράφοντας τα εξής « Στον Κ. Π. Καβάφη Έλληνας στην καταγωγή Αλεξανδρινός στο πνεύμα και ένας σπουδαίος ποιητής

Ο Καβάφης είχε σπουδαίους ανθρώπους που μίλησαν πολύ νωρίς για την ποίηση του όχι απλά μεταφραστές ή καθηγητές πανεπιστημίου όπως, είχε ο Σεφέρης ή ο Ελύτης, είχε ανθρώπους κορυφαίους ποιητές που μίλησαν γι’ αυτόν κι έτσι με την δική τους πρωτοβουλία ο Καβάφης πέρασε εύκολα μέσα στο αγγλόφωνο κοινό. Από εκεί και πέρα όταν περνάς στο αγγλόφωνο κοινό που είναι η γλώσσα που δεσπόζει μπορείς να πας και σε άλλες γλώσσες.

Ο Ν. Βαλαωρίτης δήλωσε χαρακτηριστικά  για τον ποιητικό κόσμο του Καβάφη, «Ο κόσμος του Καβάφη ο ανακατεμένος αυτός κόσμος της Αλεξάνδρειας, που αναμιγνύονται Εβραίοι, Αιγύπτιοι, Έλληνες, βάρβαροι, αυτός ο κόσμος είναι ένας σημερινός κόσμος μας δεν έχεις παρά να πας στην Ομόνοια και να δεις τις γίνεται εκεί, νομίζεις ότι είσαι στην άπω Ανατολή στην Καλκούτα ή στο Πεκίνο. Αυτός ο κόσμος που περιγράφει ο Καβάφης είναι γύρω μας σήμερα οπότε είναι πολύ πιο κατανοητός ο Καβάφης σήμερα από οποιοδήποτε Έλληνα ποιητή λόγω αυτής της πολικοσμικότητας, ουσιαστικά η εποχή έμοιασε στον Καβάφη κι όχι ο Καβάφης στην εποχή αυτό είναι το καταπληκτικό. Η ποίηση του έχει πολύ περισσότερες απηχήσεις σήμερα απ’ ότι είχε άλλοτε. Υπάρχουν τόσοι εξόριστοι κλπ. αυτούς που περιγράφει και ο Καβάφης, άνθρωποι σκόρπιοι, διαμελισμένοι από την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία κλπ. όλα αυτά τα βλέπουμε σήμερα καθημερινά. Υπάρχουν άνθρωποι κουρέλια παντού στον κόσμο, υπάρχει δηλαδή μια συνεχείς διασπορά αυτό που ονομάζουμε πολλοί πομπωδώς παγκοσμιοποίηση ανόητα αλλά ουσιαστικά είναι μια διασπορά της ανθρωπότητας»

Από το σπίτι του Καβάφη πέρασαν πάρα πολλοί Έλληνες και ξένοι που βρέθηκαν στην Αλεξάνδρεια. Περιγράφουν το διαμέρισμα ως βαρύ και μελαγχολικό φορτωμένο με ετερόκλητα και φθαρμένα αντικείμενα που θύμιζαν τον χαμένο πλούτο της οικογένειας. Η αγαπημένη του ώρα για επισκέψεις ήταν το σούρουπο τότε τους δεχότανε και επέβαλε με ευγένεια σε κάθε επισκέπτη που θα καθίσει. Εκείνο που φαινόταν να τον απασχολεί περισσότερο ήταν η δόση του φωτός που θα έπρεπε να έχει το δωμάτιο. Σαν φωτογράφος σηκωνόταν να ανοίξει ή να κλείσει τα πατζούρια και τις κουρτίνες, άναβε ή έσβηνε τα κεριά και τις λάμπες κατευθύνοντας πάντα την δέσμη του φωτός στους επισκέπτες ενώ ο ίδιος καθόταν στην σκιά. Εκείνο που κανείς δεν μπορεί να περιγράψει είναι οι ατελείωτες ώρες που κατάμονος στο σπίτι αυτό συναντούσε τα ποιητικά του φαντάσματα, τις δικές του σκιές. Όταν ο ποιητής υψώνει την λάμπα μπροστά στον καθρέφτη και η παραμικρή κίνηση της φανερώνει καινούργιους κόσμους ακόμη πιο βαθύς, ακόμη πιο μακρινούς.

Το 1932 άρχισε να αισθάνεται ενοχλήσεις στον λάρυγγα και τον Ιούνιο οι γιατροί στην Αλεξάνδρεια διέγνωσαν καρκίνο. Ο Καβάφης ταξίδεψε στην Αθήνα για θεραπεία η οποία δεν απέδωσε. Η τραχειοτομή στην οποία υποβλήθηκε του στέρησε την ομιλία και επικοινωνούσε γραπτός με τα σημειώματα του νοσοκομείου. Επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια όπου η κατάσταση του χειροτέρεψε και τελικά άφησε την τελευταία του πνοή στο Νοσοκομείο της Ελληνικής Κοινότητας στις 29 Απριλίου του 1933 σε ηλικία 70 χρόνων.

Στην πλάκα του τάφου του γράφτηκε όπως είχε γραφτεί και στο τελευταίου του διαβατήριο η μοναδική ιδιότητα με την οποία έμεινε γνωστός σε ολόκληρη την ανθρωπότητα Κωνσταντίνος Π. Καβάφης ποιητής

Το 2013 χαρακτηρίστηκε ως έτος Κωνσταντίνου Καβάφη και προς τιμή του μεγάλου μας ποιητή η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών δημιούργησε μια καμπάνια με αφίσες από στίχους ποιημάτων του που αναρτήθηκαν στο μετρό της Αθήνας. Κάτι αντίστοιχο είχε γίνει και στο Λονδίνο.

 

ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΩΝ ΕΟΕ

ΣΟΦΙΑ ΜΑΓΟΥΛΙΩΤΗ

 

 

Γράψε απάντηση

Γράψε ο σχολιό σου
Γράψε το όνομά σου

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων.