Φως και γραφή είναι η δύο λέξεις, τις οποίες αν ενώσουμε, θα γεννήσουμε μία καινούρια, την φωτογραφία. Ο όρος φωτογραφία συναντάται για πρώτη φορά  το 1839 από τον Άγγλο μαθηματικό, αστρονόμο, χημικό, πειραματικό φωτογράφο και εφευρέτη Sir John Herschel.

Είναι αρκετά εντυπωσιακό το γεγονός, ότι η χρονολογία της πρώτης φωτογραφίας στον κόσμο (1826) δεν συνάγει με εκείνη της εφεύρεσης της πρώτης φωτογραφικής μηχανής. Η ανάγκη του ανθρώπου να αποτυπώσει γεγονότα, στιγμές και αντικείμενα φαίνεται πως ήταν επιθυμητή πολλούς αιώνες πριν. Από τότε, λοιπόν, άρχισε να ψάχνει τρόπους να δημιουργήσει κάτι, το οποίο θα ανταποκρινόταν σε αυτή την προσδοκία του.

Ήταν πολλοί εκείνοι που συνεισέφεραν, ώστε να δημιουργηθεί και να εξελιχθεί η φωτογραφική μηχανή, αλλά και να επινοηθούν νέα είδη της. Οπότε δεν μπορούμε να μιλάμε για μία μονάχα εφεύρεση, αλλά για πολλές, που δημιουργούνταν με το χρόνο. Σε πρώτο όμως στάδιο, εφευρέθηκε η φωτογραφική μηχανή και πολύ μεταγενέστερα έχουμε την εκτύπωση φωτογραφιών.

Ο πρώτος που πιστεύεται ότι χάραξε καταλυτικός τον δρόμο της ιστορίας της φωτογραφικής μηχανής, ήταν ο Αριστοτέλης, ο οποίος στο 350 π.Χ. περίπου, δηλαδή τον 4ο αιώνα, περιέγραψε τη λειτουργία της απλούστερης φωτογραφικής μηχανής, της camera obscura (η λατινική λέξη για το «σκοτεινό δωμάτιο»). Το έναυσμα για την επινόηση του σκοτεινού θαλάμου, λέγεται, πως ήταν η έρευνά του γύρω από το φαινόμενο του ήλιου. Ο Αριστοτέλης αναρωτιόταν γιατί ο ήλιος φαινόταν στρογγυλός, όταν το φως του πέρναγε μέσα από μια μικρή τετράγωνη τρύπα. Συμπερασματικά, αυτή η διερεύνηση του Έλληνα φιλοσόφου αποτέλεσε την βασική αρχή για τη λειτουργία των φωτογραφικών μηχανών. Τον ίδιο αιώνα και ο Ευκλείδης περιέγραψε ένα είδος camera obscura.

Μόλις τον 5ο αιώνα, ο Κινέζος φιλόσοφος Moti (ή Mo-tzu) συμβάλει εξίσου στην εξέλιξη της φωτογραφικής μηχανής, κάνοντας τις πρώτες παρατηρήσεις του για τη συμπεριφορά του φωτός. Ειδικότερα, υπήρξε ο πρώτος που παρατήρησε τον σχηματισμό ενός ανεστραμμένου ειδώλου, όταν το φως περνούσε μέσα από μια μικρή τρύπα (την λεγόμενη στα αγγλικά pinhole) ενός  σκοτεινού δωματίου.

Τον 10ο αιώνα π.Χ. ο πολυμαθής Άραβας μαθηματικός, αστρονόμος, φιλόσοφος και επιστήμονας Abū ʿAlī alḤasan ibn alḤasan ibn alHaytham (ή Alhazen) περιέγραψε στο βιβλίο του Book of Optics την λειτουργία της camera obscura και τις αρχές στις οποίες βασίζεται σήμερα η αναλογική φωτογραφία. Αναλυτικότερα όσον αφορά την περιγραφή της camera obscura, το φως που μπαίνει σε ένα σκοτεινό δωμάτιο από μια μικρή τρύπα δημιουργεί στον απέναντι τοίχο μια αντεστραμμένη εικόνα του αντικειμένου που βρίσκεται έξω από το δωμάτιο. Ωστόσο, δεν υπάρχει τρόπος να διατηρηθεί μόνιμα αυτή η εικόνα. Λέγεται, επίσης, πώς οι περιγραφές του Άραβα επιστήμονα έγιναν με βάση την έρευνα του Αριστοτέλη, του οποίου τη δουλειά ο Alhazen μετέφρασε στα Αραβικά. Η τεράστια, κι όμως κάπως άγνωστη για εμάς φιγούρα του μεσαίωνα, έκανε σπουδαίες μελέτες πάνω στη λειτουργία του ματιού και εν γένει στο οπτικό σύστημα. Αυτά συγκλίνουν σε μεγάλο βαθμό με τη φωτογραφική μηχανή, γιατί ο μηχανισμός της, πιστεύω, μοιάζει και βασίζεται κατά πολύ στο ανθρώπινο μάτι.

Αργότερα, και ο ευρυμαθής αναγεννησιακός Leonardo da Vinci, όπως και ο Michelangelo περιέγραψαν τη λειτουργία της camera obscura,

Τον 13ο αιώνα ο θεολόγος και φιλόσοφος Albertus Magnus (Αλβέρτος ο Μέγας), επικαλούμενος και με τον όρο Doctor Universalis -διδάσκαλος όλων των επιστημών- ανακάλυψε το νιτρικό άργυρο. Τρεις αιώνες αργότερα, ο Γερμανός ποιητής, ιστορικός και αρχαιολόγος Georg Fabricius ανακάλυψε το χλωρίδιο του αργύρου. Ο λόγος που αναφέρω τις παραπάνω πρωτοπορίες, οφείλεται στο γεγονός ότι αυτά τα δύο στοιχεία ήταν πολύ σημαντικά για την αργότερη χημική αποτύπωση της φωτογραφίας, κυρίως για την ανάπτυξη του φωτογραφικού φιλμ.

Ακόμα, την ίδια εποχή και συγκεκριμένα το έτος 1490, έχουμε την μεταφερόμενη πλέον μορφή της camera obscura. Στα μέσα του 16ου  αιώνα, το 1558, ο Ιταλός λόγιος Giovanni Battista della Porta έγραψε με τη σειρά του ένα δοκίμιο, στο οποίο αποτυπώνεται η χρήση της camera obscura σε συνάρτηση με την διαδικασία σχεδίασης στην ζωγραφική, για να καταστεί η τελευταία ευκολότερη. Ειδικότερα, πρόβαλε την εικόνα του ατόμου από το σκοτεινό θάλαμο στον καμβά και, ύστερα, ζωγράφισε πάνω στην εικόνα  ή προσπάθησε να την αντιγράψει με σκοπό ένα πιο ρεαλιστικό αποτέλεσμα του έργου του. Μολοταύτα, μερικές πηγές αναφέρουν, πως ο Ιταλός μεταφραστής Daniele (Matteo Alvise) Barbaro ήταν εκείνος που πρότεινε για πρώτη φορά το σκοτεινό θάλαμο ως αρωγό στη διαδικασία σχεδίασης.

Παραθέτω μια εικόνα, στην οποία απεικονίζεται αναλυτικά η προαναφερθέντα διαδικασία.

1

(Εικόνα 1)

Η camera obscura χρησιμοποιούνταν από πολλούς ζωγράφους της Αναγεννησιακής εποχής, άλλοτε ως ενίσχυση της ζωγραφιάς τους κι άλλοτε ως αμιγή αντιγραφή της εικόνας, δηλαδή του αντικειμένου, τοπίου ή ατόμου που θα ζωγράφιζαν. Οι περισσότεροι δεν αποκάλυπταν, ότι χρησιμοποιούσαν αυτή την κατασκευή, καθώς δεν ήθελαν να δώσουν την εντύπωση πώς επί της ουσίας «έκλεβαν» και αντέγραφαν μια φωτογραφία πάνω στον καμβά τους, αντί να σχεδιάζουν κάτι αυτοδημιούργητο. Η παραδοχή αυτής της μεθόδου μπορούσε να τους εξαπολύσει μέχρι και κατηγορίες για εξαπάτηση.

Ο Giovanni Battista della Porta εξέδωσε, επιπλέον, ένα βιβλίο με τον τίτλο Magiae Naturalis (μτφρ. Φυσική Μαγεία) που περιλάμβανε ξόρκια, φίλτρα, μαγικά κόλπα και επιστημονικά πειράματα. Ένα είδος πειράματος, θα τολμούσα να πω, πώς θεωρούσε και την camera obscura, με την λειτουργία της οποία είχε μαγευτεί. Επίσης, στο βιβλίο του προτείνει την camera obscura ως θεματική ενίσχυση σε θεατρικά έργα. Λέγεται, ότι σε ένα θεατρικό είχε φτιάξει ένα μεγάλο σκοτεινό θάλαμο, όπου τοποθέτησε τους θεατές. Εν συνεχεία οργάνωσε μια ομάδα ηθοποιών, οι οποίοι έπαιξαν έξω από το θάλαμο, έχοντας μαζί τους άλογα και εξωτικά ζώα, όπως ελέφαντες και ρινόκερους. Μέσα στο θάλαμο οι θεατές παρακολουθούσαν το σκηνικό ανεστραμμένο. (Ας μην ξεχνάμε, πως εκείνος που βρισκόταν μέσα στο σκοτεινό δωμάτιο, έβλεπε την εξωτερική εικόνα ως ανεστραμμένο είδωλο, όπως φαίνεται και στην εικόνα 1.) Βλέποντας το θέαμα ανάποδα, όμως, οι θεατές πανικοβλήθηκαν και τράπηκαν γρήγορα σε φυγή, ενώ ο della Porta παρουσιάστηκε στο δικαστήριο κατηγορούμενος για μαγεία. Τελικά διαπιστώνουμε πως η χρήση του σκοτεινού θαλάμου στο θέατρο δεν ήταν και πολύ καλή ιδέα!

Αξίζει να σημειωθεί, ότι νωρίτερα τον ίδιο αιώνα (16ο), πραγματοποιήθηκαν αρκετές πρωτοπορίες στην ιστορία της φωτογραφικής μηχανής. Το 1530 ο Daniele Barbaro τοποθέτησε φακό στην camera obscura, φέρνοντάς την ένα βήμα πιο κοντά στη σημερινή φωτογραφική μηχανή. Είκοσι χρόνια αργότερα, ο αναγεννησιακός μαθηματικός, αστρονόμος φυσικός, αλλά και λάτρης του τζόγου Gerolamο (ή Girolamο ή  Geronimo) Cardano πρόσθεσε στην camera obscura φακό, αλλά και μηχανισμό διαφραγμάτων.

Τον αμέσως επόμενο αιώνα και περίπου το 1614, ο Ιταλός φυσικός και χημικός Angelo Sara παρατήρησε, πως ορισμένες ενώσεις του αργύρου σκούραιναν κατά την έκθεσή τους στον ήλιο, όταν βρίσκονταν πάνω σε χαρτί.

Μέσα στα 1600 με 1620 περίπου, εμφανίστηκε η πρώτη camera obscura σε λογικές διαστάσεις και μπορούσε να μεταφερθεί από δύο άτομα. Λέγεται, πως Γερμανός μαθηματικός, αστρονόμος, αστρολόγος και λόγιος Johannes Kepler χρησιμοποιούσε αυτού του είδους την κάμερα. Ακόμα, είχε γράψει στο βιβλίο του Ad Vitellionem Paralipomena (1604), ότι παρατηρούσε τον ήλιο, χρησιμοποιώντας το σκοτεινό θάλαμο (παρόμοιο με αυτόν που είχε αναφέρει ο della Porta). Σε αυτό το βιβλίο συναντάμε για πρώτη φορά τον όρο camera obscura. Επίσης, στο έργο του Reliquiae Wottonianae (1651) κάνει αναφορά σε μια φορητή camera obscura, για την ακρίβεια σε μια σκηνή, όπου έμπαινε μέσα και σχεδίαζε με το λίγο φως που εισχωρούσε.

Παραθέτω σχετικά μια φωτογραφία που απεικονίζει τη σκηνή του Kepler.

2

(Εικόνα 2)

Στα μέσα του 18ο αιώνα ένα είδος της camera obscura με την ονομασία makhina dlya snimania pershpektiv (μτφρ. μηχανή για λήψη προοπτικών) διαδόθηκε ευρέως στη Ρωσία.

3

Μια τεραστίων διαστάσεων camera obscura (Εικόνα 3)

Μέχρι στιγμής είδαμε την ανά τους αιώνες εξέλιξη της φωτογραφικής μηχανής, για την δημιουργία της οποίας, όπως προαναφέρθηκε, έπαιξε καταλυτικό ρόλο η εξέλιξη του οπτικού συστήματος. Η εκτύπωση της φωτογραφίας, παρόλα αυτά, δεν κατέστη ακόμα δυνατή, λόγω της έλλειψης προόδου στο κλάδο της χημείας. Με την ανάπτυξή της, όμως, θα παρατηρήσουμε πως άρχισαν σταδιακά και οι πρώτες απόπειρες για την αποτύπωση φωτογραφιών.

 

Επιμέλεια κείμενου: Χριστίνα Πρασσά

ΕΟΕ

1 σχόλιο

Γράψε απάντηση

Γράψε ο σχολιό σου
Γράψε το όνομά σου

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων.