Νικόλαος Λύτρας ζωγράφος (1883-1927)

 

Ο Νικόλαος Λύτρας, ή απλώς Νίκος όπως ήθελε να τον φωνάζουν, γεννήθηκε στην Αθήνα στις 2 Μαΐου του 1883. Σπούδασε ζωγραφική στην Σχολή Τεχνών, η σημερινή Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, από το 1902 έως το 1906. Δευτερότοκος γιος του  Νικηφόρου Λύτρα και της Ειρήνης Κυριακίδη. Ο πατέρας του ήταν ένας εξαιρετικός ζωγράφος και δάσκαλος του ίδιου μαζί με τον Γεώργιο Ιακωβίδη. Ο παππούς του Χατζηαντώνης Λύτρας, από το χωριό Πύργος της Τήνου, ήταν μαρμαρογλύπτης και είχε την επίβλεψη των μαρμαροτεχνικών εργασιών στα ανάκτορα του Όθωνα στην Αθήνα. Η μητέρα του ήταν κόρη εμπόρου από τη Σμύρνη. Ο Νίκος είχε πέντε αδέλφια ανάμεσα τους τον Περικλή, επίσης ζωγράφο, και τον Όθωνα, που φοίτησε στο τμήμα Πλαστικής της Σχολής των Τεχνών στην Αθήνα. Ο μικρός Νίκος παίρνει τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής από τον πατέρα του και το 1900 γράφεται στην Δ΄ τάξη του τμήματος Γραφικής της Σχολής των Τεχνών. Εκτός από τον πατέρα του, που διδάσκει ελαιογραφία, καθηγητές είναι τότε ο Κωνσταντίνος Βαλανάκης της αγαλματογραφίας, ο Γιώργος Ροϊλός της στοιχειώδους γραφικής, ο Βικέντιος Μποκατσιάμπης της κοσμηματογραφίας, ο Αλέξανδρος Καλούδης της ιχνογραφίας, ο Γιώργος Βρούτος της πλαστικής, ο Νίκος Φέρμπος της ξυλογραφίας και ο Δημήτριος Κατερινόπουλος της ανατομίας. Το 1903 αποφοίτησε από την 7η και τελευταία τάξη του τμήματος γραφικής πρώτος από τους αριστεύσαντες.

Το 1903 εκθέτει έργο του για πρώτη φορά. Συμμετέχει σε ομαδική έκθεση στον «Παρνασσό» με τον πίνακα «Φεσοφόρος Νεανίας». Το 1905 ανοίγει το πρώτο του εργαστήριο, μαζί με το ζωγράφο Ουμπέρτο Αργυρό, στην οδό Πατησίων, το οποίο συγχρόνως κοσμείται και από τα έργα του γέροντα Λύτρα και τινών ευρωπαίων ζωγράφων.

Το Μάρτιο του 1907 αναχωρεί για την Γερμανία ως υπότροφος του εν Τήνο Ναό της Ευαγγελιστρίας. Εκεί ο Νίκος συνέχισε τις σπουδές του στην περίφημη Σχολή του Μονάχου όπου έγινε δεκτός χωρίς εξετάσεις και γνώρισε τον γερμανικό εξπρεσιονισμό και τη περίφημη ομάδα «Γαλάζιος Καβαλάρης», την δεύτερη καλλιτεχνική ομάδα του κινήματος του εξπρεσιονισμού. Το Μόναχο στις αρχές του 20ου αιώνα είναι μια πόλη με πλούσια και έντονη καλλιτεχνική ζωή. Δεν έχουμε πληροφορίες για την ζωή του Λύτρα στην βαυαρική πρωτεύουσα παρά μόνο ενδείξεις για τις σχέσεις του με Έλληνες καλλιτέχνες που σπούδαζαν εκεί την ίδια χρονική περίοδο με εκείνον. Το πιο σημαντικό ντοκουμέντο είναι ότι συναντήθηκε με την Πηνελόπη Δέλτα και εικονογράφησε το εξώφυλλο του βιβλίου της «Για την πατρίδα» που εκδόθηκε το 1909. Ο Λύτρας δεν έχασε ποτέ την επαφή με την πατρίδα όσο ήταν στο Μόναχο. Έμελλε να γίνει ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ρομαντικό ρεαλισμό του 19ου αιώνα και την μοντέρνα τέχνη του 20ου αιώνα ως πιο δεκτικός στα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του. Στην αυγή του 20ου αιώνα οι ζυμώσεις και οι εξελίξεις στο χώρο της τέχνης θα οδηγήσουν στην αρχή της πρωτοπορίας. Έτσι, συνέδεσε δύο διαφορετικές περιόδους για να δημιουργήσει την δική του που χαρακτηρίζεται από τα έργα του που έχουν ως αντικείμενο τους τις προσωπογραφίες και τις νεκρές φύσεις. Στην τεχνική του διαπιστώνει κανείς τις πλατιές ελεύθερες πινελιές, το παχύρευστο χρώμα  και την χειρονομιακή γραφή ξεφεύγοντας και εξελίσσοντας όσα είχε διδαχθεί στην «Σχολή του Μονάχου». Η τεχνοτροπία του αποτέλεσε μια πρόκληση στο συντηρητικό κοινό της Αθήνας.

Είναι μια άκρως ενδιαφέρουσα καλλιτεχνική περίπτωση τόσο στον καθαρά μορφοπλαστικό όσο και στο εικονογραφικό επίπεδο με φόντο τον ευρύ ορίζοντα του ευρωπαϊκού μοντερνισμού στις ποικίλες παραμέτρους του. Αυτό που απασχολεί τον καλλιτέχνη είναι η αλήθεια του ορατού, η εξωτερική πραγματικότητα στις πολλαπλές όψεις της, στην ουσία της αλλά και στις συγκυριακές μορφολογικές εκφάνσεις της όπως προσφέρονται στο βλέμμα και εισπράττονται ως εμπειρία σε αισθητηριακό – αντιληπτό και γνωστικό επίπεδο. Αυτό φαίνεται σε όλες τις επιλογές των θεμάτων του μέσα από τους τρόπους που ο καλλιτέχνης αποδίδει ζωγραφικά τα απτά, αντικειμενικά δεδομένα και από τους τρόπους με τους οποίους μεταστοιχειώνει την πρωτογενής σχέση του με τον κόσμο σε δημιουργική διαδικασία με την εκφραστική της πυκνότητας. Η προσωπική σχέση από όλα τα ερεθίσματα που λαμβάνει από τον εξωτερικό κόσμο, ένας δυναμικός τρόπος θέασης, καθώς και ένα ισχυρό καλλιτεχνικό ταπεραμέντο είναι αυτά που αποτελούν τον πυρήνα του έργου του, που φτάνει κάποτε και στην δραματικότητα, σε μια εξπρεσιονιστική οξύτητα. Στο έργο του ο πίνακας δηλώνεται ως «τόπος» άσκησης της ζωγραφικής πράξης και ως πεδίο όπου δοκιμάζεται και καταξιώνεται μια καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία με την ατομικότητα της. Η υλική υπόσταση του πίνακα, ένας από τους βασικούς άξονες του μοντερνισμού, αποτελεί κομβικό στοιχείο της όλης προβληματικής του Λύτρα.

Το 1910 ιδρύεται ο Σύνδεσμος Ελλήνων Καλλιτεχνών, το πρώτο επαγγελματικό και καλλιτεχνικό σωματείο στην Ελλάδα με πρόεδρο τον Γεώργιο Ιακωβίδη, ο Λύτρας γίνεται μέλος του Συνδέσμου. Τα επόμενα χρόνια με την επιστροφή του στην Ελλάδα θα παρουσιάσει έργα στις εκθέσεις του στον ΣΕΚ . Την επόμενη χρονιά ο ζωγράφος θα επιστρέψει στην Αθήνα όπου θα αναπτύξει πολύπλευρη καλλιτεχνική δραστηριότητα.

Το ευρύτερο μεταρρυθμιστικό – εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Ελ. Βενιζέλου, δεν θα αφήσει αμέτοχους την εκπαίδευση και τους καλλιτεχνικούς θεσμούς. Πέρα από το θεσμικό επίπεδο, οι Φιλελεύθεροι καθώς και οι άνθρωποι της διανόησης, που ανήκουν σε αυτόν τον πολιτικό χώρο, θα υποστηρίξουν σταθερά και με ποικίλους τρόπους τους νεωτεριστές καλλιτέχνες.

Ο Νίκος Λύτρας εκτός από ζωγράφος υπήρξε και ενεργός έφεδρος αξιωματικός στην Α΄ Πυροβολαρχία της ΙΙ Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού, αφού πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους το 1912 κάτι για το οποίο παρασημοφορήθηκε. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους συνέχισε να ζωγραφίζει και πήρε μέρος στις εκθέσεις του Συνδέσμου Ελλήνων Καλλιτεχνών από το 1915-17, το 1920, το 1926. Το Αύγουστο του 1917 μαζί με τον Κωνσταντίνο Παρθένη, τον Περικλή Βυζάντιο, τον Θεόφραστο Τριανταφυλλίδη και τον Λυκούργο Κογεβίνα αποτέλεσαν τα μέλη της «Ομάδας Τέχνης», με στόχο την απαλλαγή από τον ζυγό της γερμανικής ακαδημαϊκής ζωγραφικής. Οι νεωτεριστές καλλιτέχνες έχουν τη συμπαράσταση της κυβέρνησης των Φιλελευθέρων. Τα εγκαίνια της πρώτης έκθεσης της «Ομάδας Τέχνης» το Δεκέμβριο του 1917 τίμησαν με την παρουσία τους ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος και ο υπουργός Συγκοινωνιών Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Στην έκθεση αυτή ο Λύτρας παρουσίασε τρία από τα πιο σημαντικά έργα του. Αργότερα με την ομάδα αυτή συνεργάστηκαν ο Κωνσταντίνος Μαλέας, ο Οδυσσέας Φωκάς και ο γλύπτης Μιχάλης Τόμπρος. Οι εκθέσεις της «Ομάδας» το 1917-18 και 1928 έφεραν την αύρα της γαλλικής ζωγραφικής στον ελλαδικό χώρο.

Το 1919 ο Λύτρας παντρεύτηκε τη ζωγράφο Μαρία Χορς και απέκτησαν μαζί δύο κόρες την Ευγενία και την Ειρήνη.

Το 1923 εκλέγεται παμψηφεί καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών, μετά από διαγωνισμό για την πλήρωση της κενής θέσης του αποθανόντος Αλέξανδρου Καλούδη. Αυτή η χρονιά είναι μια χρονιά όπου οι άλλοτε συνοδοιπόροι Νικόλαος Λύτρας και Κωνσταντίνος Παρθένης θα συγκρουστούν κι αυτό γιατί ο Λύτρας τελικά κερδίσει την έδρα ζωγραφικής στην Σχολή Καλών Τεχνών όπου δίδασκε ο πατέρας του Νικηφόρος. Η κατηγορία ήταν ανοιχτή: ο Παρθένης πίστεψε ότι ο Λύτρας κέρδισε την θέση όχι με καλλιτεχνικά κριτήρια αλλά χάρη στον πατέρα του.

Η κριτική που δέχτηκε ο Λύτρας ήταν σκληρή τον θεωρούσαν ότι δεν εξέφραζε τον ακαδημαϊκό ρεαλισμό του 19ου αιώνα αλλά και ότι ήταν πιο μοντέρνος από τον Κ. Παρθένη.

Στην ακαδημαϊκή του πορεία ο στην Σχολή Καλών Τεχνών ο Ν. Λύτρας άλλαξε την δομή και τον ρόλο των εργαστηρίων που αποτελούσαν πλέον αυτοτελείς εκπαιδευτικές μονάδες με υπεύθυνο ένα καλλιτέχνη-καθηγητή. Κυρίως, όμως, πρόλαβε να εισαγάγει στην σχολή τα νέα ρεύματα, καθώς και μία νέα οπτική της τέχνης και της διδασκαλίας της.

Ο Νίκος Λύτρας θεωρείτε ότι είναι για την Ελλάδα ο εισηγητής του εξπρεσιονισμού χάρη στην ιδιαίτερη τεχνοτροπία του. Τα έργα του για τα οποία δέχτηκε μια έντονη πολεμική από τους υποστηρικτές του ρεαλισμού δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτα από τα αντίστοιχα των Ευρωπαίων εξπρεσιονιστών. Υπάρχουν κάποιες άλλες γνώμες που θέλουν το έργο του να είναι στον μεταϊμπερσιονισμό όπως τον εξέφρασε ο Πωλ Σεζάν.

Τον Δεκέμβριος του 1927 ο Νικόλαος Λύτρας δυστυχώς «νικήθηκα» από την φυματίωση σε μια περίοδο που η ασθένεια αυτή ήταν θανατηφόρα. Η αναγνώριση του πρωτοποριακού του έργου άργησε να έλθει. Σήμερα πλέον θεωρείται ένας από τους κύριους ανανεωτές της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής.

Μετά τον θάνατο του διοργανώθηκαν τιμητικές εκθέσεις στο όνομα του στο Ζάππειο (Απρίλιος 1929) όπου οι καλλιτέχνες Γ. Ιακωβίδης, Π. Μαθιόπουλος, Δ. Γερανιώτης, Θ. Θωμόπουλος, Γ. Χατζόπουλος, Ο. Φωκάς, ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης Ζαχαρίας Παπαντωνίου και ο δημοσιογράφος Σπ. Μελάς διοργανωτές της έκθεσης αποτίνουν ύστατο φόρο τιμής στον «σιωπηλό» πλέον δημιουργό. Στην Μπιενάλλε της Βιέννης (1936) παρουσιάστηκαν αρκετά έργα του Λύτρα, πίνακες, παστέλ και σχέδια, σε μια τιμητική αναδρομική έκθεση. Το 1954 οργανώθηκε έκθεση έργων του μαζί με του Ζευγώλη στην Αίθουσα Ελληνικών Μικρασιατικών Τεχνών, με πρωτοβουλία των συζύγων τους Μαρίας Λύτρα και Σμαράγδας Ζευγώλη. Τέλος η πιο πρόσφατη είναι αυτή στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα (2008).

ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΩΝ ΕΟΕ

ΣΟΦΙΑ ΜΑΓΟΥΛΙΩΤΗ

 

 

Γράψε απάντηση

Γράψε ο σχολιό σου
Γράψε το όνομά σου

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.