WEB TV-ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ
  • ΔΕΣ ΤΟ WEB TV ΜΑΣ

  • ΔΕΣ ΜΑΣ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ ΕΓΝΑΤΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ
  • ΔΕΣ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ

ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΔΡΕΑ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟ

Share Button

«Ο Άνθρωπος είναι η απάντηση,
Όποια και αν είναι η ερώτηση»
 Αντρέ Μπερτόν.

Υπερρεαλισμός, Έρωτας, Ποίηση, Ψυχανάλυση. Έννοιες τόσο στενά συνδεδεμένες με τον άνθρωπο, ο οποίος προσπάθησε να δώσει άλλη διάσταση σ’ αυτές, να τις εισάγει στη σοβαροφάνεια της υψηλής κοινωνίας της εποχής, να τις δώσει σάρκα και οστά μέσα από τα ποιήματα του και τέλος να τις ακολουθήσει τόσο πιστά, όπως ακολούθησε ο Σάντσα Πάντσα το Δον Κιχώτη. Αναφερόμαστε φυσικά στην προσωπικότητα του Ανδρέα Εμπειρίκου. Δεν είναι εύκολο μέσα σε λίγες σελίδες να σκιαγραφήσεις αυτήν την πολυσχιδή προσωπικότητα. Όπως δεν είναι εύκολο, να την εντάξεις σε κάποιο πλαίσιο. Γιατί η ελευθερία και η ανεξαρτησία, την οποία πρέσβευε με τόσο πάθος σ’ όλη του τη ζωή, τον οδήγησε τελικά σ’ αυτό που έλεγε ο Νίτσε: «Γίνε αυτό που είσαι».

Ο Εμπειρίκος γεννήθηκε το 1901 στη Ρουμανία. Γόνος γνωστής εφοπλιστικής οικογένειας, η οποία δραστηριοποιούνταν στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις. Η καταγωγή του ήταν από την Άνδρο. Τα παιδικά και μαθητικά του χρόνια τα πέρασε στην Αθήνα και στη Σύρο. Από το 1917 και μέχρι το 1919 υπηρετεί τη θητεία του στο ναυτικό. Τότε οι γονείς του χώρισαν. Το διαζύγιο αποδείχθηκε τραυματικό για τη ζωή του, καθώς αποχωρίστηκε τη μητέρα του, ενώ με τον πατέρα του ψυχράθηκε εντελώς. Το 1919 γράφεται στη φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Γράφει τα πρώτα του ποιήματα, τα οποία αποκήρυξε και είναι άγνωστα σ’ εμάς. Ο Ελύτης τα είχε δει και δήλωσε, ότι έφερναν έντονα τη σφραγίδα του Παλαμά. Το 1920 μεταβαίνει στη Λωζάννη για να δει τη μητέρα του. Σπουδάζει οικονομικά. Από το 1921 μέχρι το 1925 κατοικοεδρεύει στο Λονδίνο, εργάζεται στις επιχειρήσεις του πατέρα του και σπουδάζει ψυχανάλυση. Εκεί παραμένει μέχρι το 1931 και παίρνει το δίπλωμα του δόκτορα της ψυχανάλυσης. Μάλιστα είναι ο πρώτος καταγεγραμμένος Έλληνας ψυχαναλυτής. Θ’ ασκήσει το επάγγελμα του ψυχαναλυτή στην Αθήνα από το 1935 έως το 1961. Η ψυχανάλυση είναι ο βασικός άξονας της ζωής του. Η άλλη βασική επιλογή του είναι το κίνημα του υπερρεαλισμού ή σουρεαλισμού. Αυτά τα δύο επικοινωνούν μεταξύ τους και σχετίζονται με την παραμονή του στο Παρίσι. Εκεί θα γνωρίσει μία έντονη προσωπικότητα, τον Αντρέ Μπερτόν, τον ηγέτη του υπερρεαλιστικού κινήματος. Αυτή η γνωριμία άλλαξε τη ζωή του για πάντα. Επρόκειτο για μία χαρισματική προσωπικότητα που ασκούσε μεγάλη έλξη. Αυτό εξηγεί τη μεγάλη και ταχεία εξάπλωση του υπερρεαλισμού . Όταν επιστρέφει στην Αθήνα οργανώνει διαλέξεις που θα πληροφορούν το αθηναϊκό κοινό για το κίνημα του υπερρεαλισμού.

Η επιρροή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στο κίνημα του υπερρεαλισμού.
Η ιστορία διαμορφώνει καταστάσεις και οι καταστάσεις διαμορφώνουν συμπεριφορές. Αυτό έρχεται σ’ απόλυτη συμφωνία με το κίνημα του υπερρεαλισμού. Δε θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί, ότι αν δεν υπήρχε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν θα υπήρχε και ο σουρεαλισμός. Για να δηλώσει όμως κάτι. Την πτώση της αστικής κοινωνίας και του αστικού τρόπου ζωής.

Μετά την επανάσταση του 1848 η αστική τάξη είχε υποσχεθεί στις κοινωνίες ειρήνη, οικονομική ευημερία, άνοδο της οικονομίας και απελευθέρωση της αγοράς. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έρχεται να τη διαψεύσει με τον πιο πανηγυρικό τρόπο. Όσοι πολέμησαν βγήκαν από τον πόλεμο με μία αίσθηση αηδίας για όλο το σύστημα αξιών. Πρωτίστως αηδία για την ίδια τη Γαλλία και το γαλλικό έθνος. Αυτό δείχνει τη διαφορετικότητα αυτού του πολέμου σε σχέση με τους εθνικοαπελευθερωτικούς πολέμους του 18ου και 19ου αιώνα. Ήταν ένας πόλεμος που υπαγορεύτηκε από την ανάγκη των εθνικών κρατών ν’ αυξήσουν τη σφαίρα επιρροής τους και να κατακτήσουν περισσότερες αποικίες. Άρα ο πόλεμος υπαγορεύτηκε από τα συμφέροντα της μεγαλοαστικής τάξης.

Οι συνέπειες του Μεγάλου Πολέμου, όπως ονομάστηκε, ήταν καταστροφικές για όλα τα κράτη αλλά ακόμη καταστροφικότερες ήταν και οι συνθήκες ειρήνης που υπογράφτηκαν, με σκοπό να εξουδετερώσουν πλήρως τη Γερμανία. Η καταστροφική συνθήκη των Βερσαλλιών αντί να θέσει σε πρώτο πλάνο την ειρήνη και την ευημερία, κυρίως στην Ευρώπη, είχε ως αποτέλεσμα ν’ αυξήσει τον εθνικισμό και το φονταμενταλισμό των Γερμανών, για να οδηγηθεί η Ευρώπη σε μία άλλη περιπέτεια, αυτή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η τεχνολογική ανάπτυξη που είχε υποσχεθεί η αστική τάξη, το μόνο που κατάφερε ήταν να δημιουργήσει εννιά εκατομμύρια νεκρούς. Τα πολυβόλα και τα όπλα νέας γενιά που χρησιμοποιήθηκαν εκείνη την εποχή, σηματοδοτούσαν και ένα δεύτερο γεγονός. Την παύση του ηρωισμού. Πλέον οι άνθρωποι δεν πολεμούσαν σώμα με σώμα, αλλά από απόσταση. Ο σεβασμός στον αντίπαλο πλέον ήταν ανύπαρκτος.

Αλλά ο υπερρεαλισμός δεν «έβαλε στο μάτι» μόνο την αστική τάξη, τις επιβλαβείς συνθήκες ειρήνης, οι οποίες φανέρωναν το μέγεθος της απληστία αλλά στο στόχαστρο τους μπήκε και ο Ορθολογισμός. Η γαλλική επανάσταση συνοδεύονταν από τέτοια ορθολογιστικά μηνύματα. Θεωρείτο η απαρχή του ορθολογισμού. Όμως ο ορθολογισμός του διαφωτισμού αμφισβητείται έντονα, επειδή το ίδιο το κίνημα καθιστά το υποκείμενο κυρίαρχο της γης, πηγή κάθε διαφώτισης. Αυτές οι μοντέρνες θεωρίες δείχνουν, ότι το υποκείμενο δεν μπορεί να είναι πηγή διαφώτισης, γιατί είναι σκοτεινό απέναντι στον εαυτό του. Το ασυνείδητο ποτέ δεν είναι απόλυτο κυρίαρχο του εαυτού του. Μία από τις αξίες ειδικά στο ρομαντισμό ήταν αυτή της ελεύθερης βούλησης. Μέσω αυτής το υποκείμενο είναι αυτεξούσιο. Αλλά η ελεύθερη βούληση είναι ένας μύθος, γιατί και οι βουλητικές μας πράξεις είναι προϊόν του ασυνείδητου.

Απαρχή όμως του υπερρεαλισμού θεωρείτο ο ντανταϊσμός. Τίποτα γι’ αυτό το κίνημα δεν έχει αξία. Όλα έχουν ένα τέλος, ένα σκοπό. Όλα οδηγούν στην καταστροφή των πάντων. Είναι η διαμαρτυρία για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι η διαμαρτυρία για τον ανορθολογισμό της εποχής του ορθολογισμού. Είναι διαμαρτυρία για την αηδία που δημιούργησε ο πόλεμος στους ανθρώπους. Ακόμα και τα δημιουργήματα του ντανταϊσμού δεν έχουν σκοπό να γίνουν αποδεκτά από το ευρύ κοινό, αντίθετα σκοπός τους είναι να προκαλέσουν το κοινό αίσθημα. Σκοπός του δεν είναι να ψυχαγωγήσει, να τέρψει, να ευχαριστήσει τον κόσμο, αλλά να το σοκάρει. Θέλει να επιστρέψει την αηδία που του προκάλεσε. Οι ντανταιστικές παραστάσεις προκάλεσαν σοκ., είχε προκληθεί χάος από μπουγελώματα προς το κοινό. Όλα για τους ντανταιστές είχαν ένα τέλος. Ακόμα και το ίδιο το κίνημα είχε τέλος. Και το τελειωτικό χτύπημα αποφάσισε να το δώσει όχι κάποιος αντίπαλος πολιτικός, όχι κάποιος εχθρός του κινήματος, αλλά ένας άνθρωπος, ο οποίος ανατράφηκε από τις αρχές του και έδρασε εντός του κινήματος. Δεν είναι άλλος από τον Αντρέ Μπερτόν.

Αντρέ Μπερτόν ή αλλιώς η χαρισματική προσωπικότητα.
Στο διάβα τη ζωής μας συναντάμε πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους. Άλλοι έρχονται για να φύγουν, αλλά υπάρχουν και κείνοι που έρχονται για να μείνουν. Γιατί η προσωπικότητα τους ασκεί τέτοια έλξη και επίδραση στους άλλους, που είναι σχεδόν αδύνατον να τους αντισταθούμε. Τέτοια είναι η επιρροή που άσκησε ο Μπερτόν στον Εμπειρίκο. Ο ηγέτης του υπερρεαλιστικού κινήματος.

Στο ανθολόγιο της Νεοελληνικής Γραμματείας του Ρένου Ηρακλή Αποστολίδη και με την εκδοτική επιμέλεια από τα Νέα Ελληνικά 1970, περιγράφεται γλαφυρώς το φαινόμενο που ονομάζεται Αντρέ Μπερτόν. «Αποτελεί ένα από τα λίγα, μα τόσο πειστικά και εμπρηστικά, παραδείγματα που μπορεί να οδηγήσει η παθιασμένη ενασχόληση με τη γλώσσα όταν αρχίσει να υπερβαίνει κάποια καθιερωμένα όρια και πεδία. Φοιτητής της ιατρικής, μεσούντος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, θα έρθει σε επαφή με τις ρηξικέλευθες αναλύσεις του Σίγκμουντ Φρόιντ, η απελευθερωτική δύναμη των οποίων θα αποτελέσει έναν από τους τρείς στύλους της σοφίας αυτού του πολυσχιδούς καλλιτέχνη και επαναστάτη. Οι άλλες δύο θα είναι η διαλεκτική του Χέγκελ και η εξεγερμένη λαλιά των λεγόμενων καταραμένων ποιητών, του Ντυκάς, Ρεμπώ, Μπωντλέρ.

Ταχύτατα, ο Μπερτόν συνάπτει σχέσεις με την αφρόκρεμα της παριζιάνικης διανόησης , σχέσεις που δεν θα έμεναν σε μια απλή κοσμική ή και καλλιτεχνική ανταλλαγή ιδεών και αβροτήτων αλλά δεν θα αργούσαν να οδηγήσουν στην ίδρυση ενός από τα πιο καταλυτικά κινήματα του περασμένου αιώνα. Συνδέεται φιλικά με το μεγάλο ποιητή Απολλιναίρ και με τους μεγάλους ποιητές Σουπώ και Ελιάρ, με τους οποίους συγκροτεί τον πυρήνα αυτού που έμελλε να μείνει στην ιστορία ως Υπερρεαλισμός. Από την αρχή κιόλας απορρίπτει τα σουσούμια του μοναχικού ποιητή και του δημιουργού που μένει κλεισμένος στον φιλντισένιο πύργο του. Δείχνει μια ιδιαίτερη προτίμηση για τις συλλογικές δραστηριότητες και παρεμβάσεις, μια προτίμηση που δεν εγκατέλειψε ποτέ.

Ο Μπερτόν κρίνει στρατηγικά ότι είχε φτάσει η στιγμή του περάσματος από τη μηδενιστική άρνηση που πρέσβευε το Νταντά στη συνεκτική θέση, από τη δέουσα τότε κονιορτοποίηση των άκαμπτων πεποιθήσεων στη συγκρότηση ενός νέου έμπρακτου ηθικοαισθητικού προτάγματος, από την καταβαράθρωση ενός συστήματος πεπαλαιωμένων και οικτρά διαψευσμένων αξιών στην περιπέτεια της επινόησης και της διάδοσης αξιών που εμπνέονται από τον έρωτα της ελευθερίας και την ελευθερία του έρωτα, από τη λυτρωτική ενδοσκόπηση, από τη συλλογική δράση και από το γόνιμο ανθρωποκεντρισμό.

Η ερωτοτροπία του Μπερτόν με την επανάσταση θα τον οδηγήσει αρχικά στο Κομμουνιστικό Κόμμα, από το οποίο όντως δεν άργησε ν αποχωρήσει και στη συνέχεια σε μια κρίσιμη συνάντηση με τον τροτσκισμό, και με τον ίδιο Λέοντα Τρότσκι. Ο Μπερτόν, υπέρμαχος πάντα μιας απόλυτης ηθικής και προικισμένος με σπάνια πολιτική δραστηριότητα και με κρυστάλλινη διαύγεια, θα είναι από τους πρώτους που καταδίκασαν τις διαβόητες δίκες της Μόσχας, καθώς και το επαίσχυντο γερμανοσοβιετικό σύμφωνο μη επιθέσεως, ενώ θα σταθεί γενναιόψυχα στο πλευρό των τροτσκιστών και των αναρχικών στη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου. Πέρα από τους δρόμους που άνοιξε η τέχνη, ο μεγάλος αυτός άντρας, μπόρεσε να ανοίξει και λεωφόρους στην επανάσταση. Μεγάλο μέρος του Μάη του 68 αντλεί την έμπνευση του από θέσεις και ρήσεις του Μπερτόν, ενώ το λεγόμενο κίνημα για την υπέρβαση της τέχνης και την πραγμάτωση της στο πεδίο της καθημερινής ζωής όφειλε τη θαυμαστή ύπαρξη του στους μεθοδικούς πειραματισμούς και στη στάση που κράτησε ο Μπερτόν απέναντι στα κυρίαρχα πρότυπα των καιρών του. «Η επανάσταση μόνη δημιουργός του φωτός» θα γράψει ο ιδρυτής του Υπερρεαλισμού στο συγκλονιστικό κείμενο Αρκάνα 17.»

Ο Εμπειρίκος ως Εμπειρίκος.
Η ζωή επέλεξε τον Εμπειρίκο για να βιώσει από κοντά τις μεγαλύτερες πληγές της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής. Η δικτατορία του Μεταξά, η Μικρασιατική Καταστροφή, η διαφθορά στο δημόσιο – την οποία την πληρώνει ο Καρυωτάκης- η καταστροφή της Μεγάλης Ιδέας και τα συνεχή πραξικοπήματα, όλα αυτά συνθέτουν το σκηνικό μιας σκοτεινής περιόδου για την Ελλάδα. Πρέπει να βρεθεί ένας ποιητής, ο οποίος να καταγράψει μ’ έναν ιδιότυπο τρόπο τις δυστυχίες του τόπου. Και δεν είναι άλλος από τον ποιητή Εμπειρίκο.

Ο Εμπειρίκος ως πιστός σύντροφος του υπερρεαλισμού καταφέρνει να τον παντρέψει με τις ρηξικέλευθες και επαναστατικές ιδέες του Φρόιντ περί ασυνείδητου. Όπως στη θεωρία του Φρόιντ κύριος μοχλός ήταν η βρεφική ηλικία, έτσι και ο Εμπειρίκος ως «βρέφος» ξεκινάει να γράφει τα πρώτα του υπερρεαλιστικά κείμενα. Επιλέγει το επάγγελμα του ψυχαναλυτή σε μία δύσκολη περίοδο, επηρεασμένος σαφώς από τις ανατρεπτικές θεωρίες του μεγαλύτερου ίσως ψυχαναλυτή του προηγούμενο αιώνα, το Φρόιντ. Στο μεταξύ κάποιες φήμες περί αυτοκτονίας ενός από τους ασθενείς του, συνοδεύουν τα’ όνομα του. Αυτό, όμως δεν ανέκοψε την ήδη ανοδική πορεία του. Οργανώνει διαλέξεις, στις οποίες μιλάει για τις ιδέες του Φρόιντ και του Μπερτόν. Βέβαια η ελληνική κοινωνία δεν ήταν ακόμη έτοιμη για να δεχθεί τέτοια μηνύματα, μ’ αποτέλεσμα ν’ αντιμετωπιστεί για ακόμα μια φορά με εχθρότητα.

Ο Εμπειρίκος είναι ο εκπρόσωπος της αυτόματης γραφής στην Ελλάδα. Γράφει αυτά, τα οποία του υπαγορεύει το υποσυνείδητο. Είναι όμως τα κείμενα της αυτόματης γραφής ερμηνεύσιμα; Η απάντηση για τους υπερρεαλιστές είναι καταφατική. Με την εξήγηση, ότι και τα όνειρα είναι αλλόκοτα αλλά είναι ερμηνεύσιμα. Γιατί τα κείμενα της αυτόματης γραφής γράφτηκα σ’ ονειρική κατάσταση.

Έτσι λοιπόν ο ποιητής μας χαρίζει πολλά και ενδιαφέροντα ποιήματα. «Υψικάμινος», «Μέγας Ανατολικός», «Τα πούπουλα της ευδαιμονίας», «Ενδοχώρα», «Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία», «η φυγή του νήματος» και «κλωστήριο νυχτερινής ανάπαυσης» είναι μόνο μερικά από τα ποιήματα του. Σ’ όλα πιστός στον υπερρεαλισμό. Ένα κίνημα του οποίου η αξία εκτιμήθηκε πολύ αργότερα. Όπως και η αξία των εκπροσώπων του. Αν ο Εμπειρίκος αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία, όπως και ο Εγγονόπουλος, ο οποίος δέχτηκε τα κακεντρεχή σχόλια και τη χλεύη των συναδέλφων του. Ο Στρατής Μυριβήλης έκανε λόγο για τον ξεπεσμό των γραμμάτων και της ποίησης.

Αξίζει να εστιάσουμε σε κάποια από τα έργα του ποιητή και να σταθούμε σ’ αυτά που διαμηνύει μέσα από εκείνα. Από τα έργα του ξεχωρίζει η «Υψικάμινος», ενώ από τα πεζά του ο «Μέγας Ανατολικός», το οποίο προκάλεσε αντιδράσεις κυρίως, λόγω του τολμηρού ερωτικού περιεχομένου. Σύμφωνα πάντα με τον ίδιο τα έργα του εξαντλούνταν σε χρόνο dt, επειδή ήταν «σκανδαλώδη και γραμμένα από έναν παράφρονα». Μετά την Υψικάμινο εκδίδεται η «Ενδοχώρα», η οποία περιέχει 112 ποιήματα. Και αν η «Υψικάμινος» δέχτηκε επικριτικά και όχι και τόσο κολακευτικά σχόλια, δε συνέβη το ίδιο και με την «Ενδοχώρα». Το 1960 τυπώνεται τα «Γραπτά και η Προσωπική Μυθολογία». Το περιεχόμενο του έργου ασχολείται με το ρομάντζο και το ερωτικό μυθιστόρημα στο Βυζάντιο.

Ο έρωτας και ο θάνατος υμνούνται στο καλύτερο ίσως έργο του Εμπειρίκου με την ονομασία «Οκτάνα». Βασισμένος και επηρεασμένος από τις φροϋδικές θεωρίες, σκοπεύει να εδραιώσει την απελευθέρωση του έρωτα. Ο ίδιος κάνει λόγο για μια «ερωτική φροϋδική φιλοσοφία, επικεντρωμένη στη σεξουαλική επιθυμία». Η απενεχοποίηση του έρωτα εκφράζεται στο μέγιστο βαθμό. Ο Γιατρομανωλάκης σχολιάζει για την «Οκτάνα» ότι είναι η υπέρτατη διακήρυξη του Εμπειρίκου και οριακό πιστεύω του, ενώ ο ίδιος ο συγγραφέας τονίζει ότι αποτελεί μια ουτοπική παγκόσμια πολιτεία.

Η συνολική αποτίμηση του έργου του συνοψίζεται ως εξής: Μπορεί ο Εμπειρίκος και κατ’ επέκταση ο υπερρεαλισμός, ως εκφραστής του, με τα μηνύματα περί σεξουαλικής απελευθέρωσης, λειτουργίας τους ασυνειδήτου και της αυτόματης γραφής αρχικά να χλευάστηκε και να λογοκρίθηκε, όμως με την έκδοση της «Ενδοχώρας» ο ίδιος ο ποιητής- συγγραφέας τοποθετήθηκε στο πάνθεο των πιο σημαντικών και εξεχουσών προσωπικοτήτων των ελληνικών γραμμάτων. Ο κριτικός λογοτέχνης Αντρέας Καραντώνης τον χαρακτήρισε ως τον πιο ολοκληρωμένο σύγχρονο διονυσιακό ποιητή και όχι άδικα.

Ο Εμπειρίκος πέθανε στα 73 του χρόνια από καρκίνο του πνεύμονα. Το έτος 2001 χαρακτηρίστηκε ως έτος Εμπειρίκος, προς τιμή του ποιητή για το πολύτιμο έργο του, για τη συνέπεια απέναντι στον υπερρεαλισμό αλλά και για την αναγνώριση στο πρόσωπο του ως φορέα της μοντέρνας και ρηξικέλευθης ποίησης του.
Και όπως γράφει ο Οδυσσέας Ελύτης για τον Ανδρέα Εμπειρίκο στο βιβλίο του «Αναφορά στον Εμπειρίκο» -Πάρε τη λέξη μου λέει ο Ανδρεας Εμπειρίκος, δώσε μου το χέρι σου. Μέσα σ’αυτή τη διπλή κίνηση βρίσκεται διατυπωμένη, με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία, η αντίληψη που βγάζει από τον άνθρωπο τον ποιητή. Μια συναλλαγή, επιτέλους εκτός εμπορίου. Δίνεις και παίρνεις, χωρίς ούτε να πουλάς ούτε ν’ αγοράζεις. Αν υπάρχει κάτι που να περνάει από χέρι σε χέρι αυτό είναι η ανθρωπιά.-

Για τον Τομέα Βιογραφιών και Κουλτούρας Πολιτισμών
Σοφία Ραμοπούλου, δημοσιογράφος

Leave a Reply