WEB TV-ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ
  • ΔΕΣ ΤΟ WEB TV ΜΑΣ

  • ΔΕΣ ΜΑΣ ΣΤΟ ΚΑΝΑΛΙ ΕΓΝΑΤΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ
  • ΔΕΣ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΖΑΖ

Share Button

 

Είναι δύσκολο κανείς να βρει κάτι αντίστοιχο με την περίπτωση της jazz ένα τόσο αυθεντικό και μοναδικό μουσικό είδος . Αυτό που έγινε με την jazz δεν έγινε με άλλες τοπικέ λαϊκές μουσικές παραδόσεις. Ο Eric Hobsbawn, ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς του 20ου αιώνα, έγραφε για την jazz: « Η εποχή μας και ο πολιτισμός μας έχουν ανάγκη από αυτές τις περιοδικές μεταγγίσεις αίματος (τζαζ και οι άλλες λαϊκές τέχνες) που αναζωογονούν την κουρασμένη και εξαντλημένη αστική τέχνη ή τη λαϊκή τέχνη που η ζωτικότητα της έχει στραγγιστεί από την συστηματική εμπορική νόθευση και υπέρ-εκμετάλλευση». Συνεχίζει λέγοντας: «Αφότου οι αριστοκράτες και οι αστοί άρχισαν για πρώτη φορά να δανείζονται το βαλς  από τις κατώτερες τάξεις και την πόλκα από τους χωρικούς, ενός εξωτικού και επαναστατημένου έθνους, ο δυτικός πολιτισμός δέχτηκε με ανοιχτές αγκάλες τους κάθε λογής εξωτισμούς». Κι όμως ο θρίαμβος της jazz ξεπερνά σε κάθε μέγεθος και οικουμενικότητα όλα τα προγενέστερα ανάλογα ιδιώματα. Η jazz έγινε λίγο ή πολύ η βασική γλώσσα της σύγχρονης χορευτικής και ψυχαγωγικής μουσικής του αστικού και βιομηχανικού πολιτισμού μας, στις περισσότερες χώρες που της κατάφερε να διεισδύσει. Σε όλη την εξέλιξη της η jazz έναν είχε ως τον πιο κρίσιμο παράγοντα, ο οποίος από οποιονδήποτε άλλον εξηγεί το μοναδικό φαινόμενο της ύπαρξης της, την ρωμαλέα και ανθεκτική της φύση ως  λαϊκή μουσική που κατάφερε να επιβιώσει στην Αμερική του καπιταλισμού . Γεγονός είναι ότι η μουσική αυτή δεν υποτάχθηκε ποτέ στα πολιτιστικά πρότυπα της ανώτερης τάξης, πάντα υπηρετούσε τους εμπνευστές της που ήταν από τις φτωχογειτονιές των μαύρων.

Μια πιο προσεκτική ματιά στην ιστορική της εξέλιξη δείχνει ότι η jazz είναι ένα ιδιαίτερο μουσικό είδος που αναπτύχθηκε από τις αρχές του 20ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Η αναβίωση και η καλλιέργεια των παραδόσεων των δυτικο-αφρικανικών φυλών στο χώρο της εργασίας τους – στα χωράφια, στους σιδηροδρόμους και στα ποτάμια των νότιων πολιτειών των ΗΠΑ- αποδείχθηκε ευεργετική τόσο για τους σκλάβους, που έβρισκαν παρηγοριά στις πολιτιστικές μνήμες τους, όσο και για τους ιδιοκτήτες τους, που ενθάρρυναν τα τραγούδια την ώρα της δουλειάς γιατί τους βοηθούσαν να βρουν το ρυθμό τους. Η ίδια λίγο πολύ ιστορία επαναλαμβάνεται όπως ακριβώς δημιουργήθηκαν τα blues. Η συγκέντρωση μαύρων σε μεγάλες πόλεις, καθώς και η ανάμειξη φυλών διαφορετικών εθνοτήτων, με χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Νέας Ορλεάνης, συνέβαλε στη δημιουργία ενός αμαλγάματος δυτικής λαϊκής μουσικής, εκείνης που διαμορφώθηκε στη Βόρεια Αμερική από τους σκλάβους της δυτικής Αφρικής και τους απογόνους τους. Αυτό λοιπόν του συμβαίνει είναι ότι όταν μιλάμε για την jazz αναφερόμαστε στην μουσική των μαύρων της Βόρειας Αμερικής ενώ όταν μιλάμε για blues αναφερόμαστε στην μουσική των μαύρων της Νότιας Αμερικής.

Αν θέλουμε να εξηγήσουμε πιο απλά τη δομή αυτής της μουσικής, θα λέγαμε ότι χρησιμοποιείται μια κυκλική φόρμα πάνω σε ένα επαναλαμβανόμενο, συχνά γρήγορο ρυθμό, που εκτείνεται συνήθως από δύο μέχρι έξι μέτρα. Ουσιαστικό ρόλο στην υποστήριξη αυτής της μουσικής αναλαμβάνουν τα κρουστά, όμως το μεγαλύτερο μέρος είναι φωνητικό. Οι κλίμακες είναι πεντατονικές, με ημιτόνια τα οποία ενίοτε παραλείπονται. Η μουσική συνδεόταν με όλες τις εκφάνσεις της ζωής των λαών της δυτικής Αφρικής, την καθημερινή δουλειά, τα θρησκευτικά και τα τελετουργικά δρώμενα, όπως ακριβώς δηλαδή συμβαίνει και στην ελληνική παραδοσιακή μουσική. Η εξέλιξη της τζαζ καθορίστηκε από την επίδραση τριών διαφορετικών μορφών μουσικής έκφρασης:

Α. Την εμφύτευση μελωδιών. Οι μαύροι, για να πετύχουν την ενότητα στη μουσική τους, χρησιμοποιούσαν παρεστιγμένους ρυθμούς. Τα τραγούδια, τα οποία συνδέθηκαν περισσότερο με την μελωδία, ήταν τα θρησκευτικά τους τραγούδια, τα Negro Spirituals. Πολλά από τα τραγούδια αυτά, όπως το «Nobody Knows the trouble I seen», τραγουδήθηκαν και από λευκούς.

Β.   Το κέινγουοκ και το ράγκτάιμ, ιδιαίτερα δημοφιλής φόρμες της τζαζ, που άρχισαν να αναπτύσσονται μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν χορηγήθηκε στους μαύρους η άδεια να εργάζονται, ώστε να διασκεδάζουν τους λευκούς. Τότε ξεκίνησαν μια προσπάθεια να αναπαράγουν στο πιάνο τη μουσική για μπάντζο, που διέπεται από συγκοπές. Στην πιανιστική αυτή φόρμα, το δεξί χέρι ερμηνεύει επαναλαμβανόμενα πιανιστικά σχήματα, ενώ το αριστερό εναλλάσσει συγχορδίες με οκτάβες ή ακόμη και απλές νότες.

Γ. Την Μπλουζ. Η τρίτη από τις νέες φόρμες που αναπτύχθηκαν πριν από το 1900 και καθόρισαν την μετέπειτα πορεία της. Η φωνητική γραμμή των μπλουζ στηρίζεται σε μια κλίμακα που αποτελείται από την τονική, μια «μικροτονική», την αποκαλούμενη και μπλουζ νότα, την τρίτη, την πέμπτη και την έβδομη ελαττωμένη.

.Η ιστορική εξέλιξη του είδους στα σύγχρονα χρόνια καταγράφετε ως εξής: προς το τέλος του 19ου αιώνα συμβαίνουν διάφορα γεγονότα σημαντικά για την πορεία της μετέπειτα ονομαζόμενης μουσικής Jazz. Πρώτον, τα Blues έχουν αλλάξει χαρακτήρα και τώρα είναι περισσότερο οργανικά παρά φωνητικά κομμάτια. Δεύτερον, μετά το τέλος του αμερικανό-ισπανικού πολέμου το 1898  τα παλαιοπωλεία της Νέας Ορλεάνης γεμίζουν από μουσικά όργανα μεταχειρισμένα, τα οποία ο στρατός πουλούσε μετά την διάλυση του στρατεύματος. Έτσι οι νέγροι μπορούσαν να βρουν σε πολύ χαμηλές τιμές ντραμς, τρομπέτες, κλαρίνα και τρομπόνια. Τρίτον, το 1897 με ένα νόμο για «την προστασία των ηθών», η πορνεία και τα σχετικά της κέντρα περιορίζονται στην περιοχή του Storyville. Το γεγονός αυτό επιφέρει δύο συνέπειες για το ξεκίνημα της Jazz: οι μαύροι μουσικοί βρίσκουν εύκολα δουλειά εκεί και οι μαύροι με την νέγρο-αμερικάνικη μουσική παράδοση έρχονται σε επαφή με του κρεολούς τους συνηθέστερους θαμώνες της περιοχής και μοιράζονται μουσικές παραδόσεις, εμπειρίες και ακροατήριο. Στην αρχική της μορφή η Jazz και ιδιαίτερα το μελωδικό τμήμα της μουσικής παίζονταν από τρία όργανα: το τρομπόνι, το κλαρίνο και την τρομπέτα. Ο αυτοσχεδιασμός του σολίστα σε εκείνη την αρχική μορφή κανονιζόταν από μια σχετική παράφραση της βασικής μελωδίας. Παρά το γεγονός ότι οι μουσικοί τρόποι οργάνωσης της Jazz για εκείνη την περίοδο είναι σταθεροί, μια μεγάλη ποικιλία από ιδιότυπες μουσικές εκφράσεις υπήρχε και οφείλονταν στις μεγάλες προσωπικότητες της εποχής: King Οliver, Jelly Roll Morton, Louis Armstrong, ODJB.

Την περίοδο 1925-1940 η μουσική της Νέας Ορλεάνης διαδόθηκε στο Σικάγο και στη συνέχεια στη Νέα Υόρκη. Ο μουσικός της jazz εγκατέλειψε τη φόρμα του ράγκταϊμ. Το βασικό μουσικό υλικό έγινε η επωδός των τραγουδιών. Οι μελωδίες που εκτείνονται συνήθως σε 26 ή 32 μέτρα, επέτρεπαν την επανειλημμένη επαναφορά με πολλές παραλλαγές. Το βασικό μουσικό θέμα, υπό την προϋπόθεση ότι είχε λαϊκό χαρακτήρα και απομνημονευόταν εύκολα, έδωσε την αφορμή στον σολίστ αυτοσχεδιαστή που συνοδευόταν από ορχήστρα.

Ο Λούις Άρμστρονγκ, όπως αναφέραμε νωρίτερα, ήταν ο πρώτος μουσικός που αντιλήφθηκε τη σημασία του σολίστ με την κατάλληλη ορχήστρωση αναβάθμισε τη θέση του σολίστ τρομπέτας, που ανέλαβε το ρόλο τον οποίο μέχρι τότε είχε η φωνή. Η ορχήστρα του μπορεί να θεωρηθεί ως η πρώτη big band στην ιστορία της jazz.

Η jazz και οι πρώτοι ρυθμοί της έκαναν την εμφάνιση τους και στην Ευρώπη στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο χορός κέικγουοκ έγινε εξαιρετικά δημοφιλής για την ρυθμική του ζωηρότητα και τη ιδιορρυθμία των κινήσεων του. Το κέικγουοκ αντλεί τις καταβολές του από την πρακτική των χορών των μαύρων της δυτικής Αφρικής, οι οποίοι μεταφέρθηκαν στην Αμερική ως σκλάβοι, έγινε του συρμού τη δεκαετία του 1890, ως στερεότυπο των θεατρικών παραγωγών των μαύρων, ιδιαίτερα του Will Marion Cook Cloridy, or the Origin of the Cakewalk (1898). Η φυλετική ιδιότυπη μουσική και κίνηση του κέικγουοκ και του ράγκταϊμ γρήγορα μεταφυτεύτηκαν και ρίζωσαν στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ήδη από το 1902 αυτόχθονες και ξένη ερμηνευτές έκαναν την εμφάνιση τους στα μιούζικ χολ του παρισινού, όπως το Nouveau Cirque και το Folies-Bergeres, όπου ανέδειξαν το νέο τύπο χορού που γνώρισε άμεσα ευρεία απήχηση. Τη δεκαετία του 1920 οι πρώιμες αυτές μορφές jazz διαδόθηκαν σε όλη τη Γαλλία και συμπορεύονταν με την εκδήλωση στη σύγχρονη ζωή.  Η jazz δε διέφυγε της προσοχής των μελετητών της εποχής. Στο περιοδικό Τύπο «Anbruch» του 1925 – αυστριακό περιοδικό που εκδιδόταν στην Βιέννη και είχε ως αντικείμενο του την νεότερη μουσική- μνημονεύεται εκτενώς η επίδραση της και καταγράφονται κριτικές για συναυλίες και συνθέτες που εντρύφησαν στο είδος αυτό σε όλη την Ευρώπη. Με τη δημοσίευση της μελέτης «Le Jazz» από τον Adre Coeuroy και τον Andre Schaffner το 1926, την οποία διασαφηνίζονται η σημασία της και η επιρροή της, το νεότευκτο είδος έγινε αντικείμενο διαμάχης. Στη Γερμανία οι δημοσιεύσεις γύρω από την jazz έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην ανάπτυξη της νέας μουσικής, μολονότι δεν αποτελούσε έκπληξη στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης το γεγονός ότι ο αμερικανισμός είχε αποκτήσει και τους εχθρούς του. Για πολλούς η εισβολή εξωγερμανικών στοιχείων ισοδυναμούσε με αποδοχή του παραγκωνισμού της γερμανικής κουλτούρας. Ο διευθυντής του Ωδείου της Φραγκφούρτης (Hoch’s Konservatorium Musikakademie) εξήγγειλε το 1927 ότι το ίδρυμα του ήταν το πρώτο που προσέφερε τη διδασκαλία της jazz. Οι τάξεις περιλάμβαναν μαθήματα σόλο κι σε σύνολα που ξεκίνησαν το 1928 υπό την καθοδήγηση του μαθητή του Κόνταλι (Zoltan Kodaly), Ούγγρου συνθέτη Matyas Seider (1905-1960), η ορχήστρα του οποίου περιηγήθηκε τη Βόρεια και τη Νότια Αμερική. Το σύνολο του Σάιμπερ, εκτός από τις συναυλίες και τις ηχογραφήσεις στο ραδιόφωνο, ανέλαβε την ερμηνεία στη Φραγκφούρτη της πρώτης παράστασης της μουσικής κωμωδίας « Όπερα της δεκάρας» (Die Dreigroschenoper, Βερολίνο, 1928) του Κουρτ Βάιλ, ενός έργου με έντονες επιδράσεις από την μουσική της jazz. Μετά τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Πολ Χίντεμιτ υπήρξε από τους πρώτους συνθέτες που στράφηκαν προς τη λαϊκή μουσική. Στη Σουίτα (1922), ένα απάνθισμα ετερόκλητων χορών, είναι εμφανείς οι επιδράσεις του Γερμανού συνθέτη από το ράγκταϊμ, το Shimmy, ένα χορό της Βοστόνης που μοιάζει με βαλς, και το φοξ τροπ, ένα χορό που εξακολούθησε να είναι δημοφιλής στη χώρα του τη δεκαετία του 1920.

Οι μεγάλες προσδοκίες που γεννήθηκαν τη δεκαετία του ’20, οι επιδράσεις της jazz και άλλων μορφών λαϊκής μουσικής σύντομα εξανεμίστηκαν. Το οικονομικό Κραχ στην Αμερική του 1929, η άνοδος του εθνοσοσιαλισμού και το Ολοκαύτωμα που ακολούθησε κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έσβησαν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα τον αρχικό ενθουσιασμό. Η μουσική jazz, αν και συνέχισε να σαγηνεύει την Ευρώπη, κατόρθωσε να επιβληθεί και να ακολουθήσει τη δική της ξεχωριστή πορεία μετά το 1945.

Η jazz σήμερα έχει αναγνωριστεί ως κομμάτι της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, σύμβολο η ίδια της ελευθερίας που μέσα από αυτήν ξεχώρισαν σπουδαίοι μουσικοί. Γι’ αυτό το λόγο η UNESCO που είναι ο αρμόδιος φορέας που διαχειρίζεται τέτοια θέματα έχει ορίσει την 30η Απριλίου ως Διεθνή Μέρα της Τζαζ.

 

Για τον Τομέα Βιογραφιών & Κουλτούρας Πολιτισμών

Σοφία Μαγουλιώτη, Υπέυθυνη Τομέα Βιογραφιών & Κουλτούρας Πολιτισμών

Leave a Reply